Đổi mới sáng tạo khoe học công nghệ với 11 nhóm công nghệ chiến lược với sự góp sức phát triển nghiên cứu bền vững từ chính phủ, các nhà khoa học, viện nghiên cứu, các doanh nghiệp chính là chìa khóa hạt nhân lõi mang tác động bao trùm tới nền kinh tế không chỉ của Việt Nam mà còn mang giá trị toàn cầu. Đây chính là yếu tố tiên quyết giúp mang lại giá trị phát triển bền vững đưa Việt Nam trở thành nước có thu nhập cao trước năm 2045.

Kinh tế đổi mới sáng tạo với khoa học

Chính phủ Việt Nam với vai trò định hướng giúp xây dựng thể chế, môi trường cùng với các định chế tài chính, doanh nghiệp, các tổ chức nghiên cứu, trường đại học tập trung vào đào tạo con người xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo với sự bắt nguồn từ khoa học căn bản. Năm 2025 được coi là năm bản lề của những hành động cách mạng thiết thực cho đổi mới sáng tạo khoa học, mà trong đó giới nghiên cứu khoa học đổi mới sáng tạo như tôi đã có những cơ hội được tham gia vào những hội đàm chiến lược quan trọng không chỉ của Việt Nam mà còn mang tính tác động toàn cầu.

Tuần lễ số quốc tế Việt Nam 2025 vào tháng 10 tại Ninh Bình với chủ đề “Thể chế cho trí tuệ nhân tạo – AI Governance”, hội nghị thượng đỉnh với các lãnh đạo quốc tế, trong đó có cựu thủ tướng Anh Tony Blair,  Phó tổng thư ký LHP Amandeep Sigh Gill cùng các lãnh đạo của Việt Nam và khu vực cùng họp bàn để thống nhất luậtt AI, giúp đưa Việt Nam vào danh sách những nước có luật AI sớm nhất bên cạnh EU, Mỹ, Trung Quốc và đã được quốc hội thông qua dự kiến hiệu lực vào 1/3/2026. Tuần lễ Vinfuture tháng 12  vinh danh các nhà khoa học toàn cầu, được ví như giải Nobel dành cho các nhà khoa học với những phát kiến nghiên cứu mang tính tác động bao trùm năm nay tập trung vào giải pháp tạo cuộc cách mạng trong an ninh lương thực bền vững và phòng chống ung thư, vinh danh các nhà khoa học nữ. Tuần lễ đổi mới sáng tạo quốc gia tháng 10 với tham luận từ giáo sư đoạt giải Nobel Serge Haroche “Khai phóng tiềm năng đổi mới sáng tạo Việt Pháp” với những nghiên cứu tác động to lớn trong mảng vật lý lượng tử đặt nền móng cho khoa học máy tính lượng tử và AI sau này.  Giáo sư cùng các chuyên gia đầu ngành đã có những bài thảo luận chuyên sâu đề xuất  về chính sách cơ chế giúp phát triển đổi mới sáng tạo nòng cốt là khoa học cơ bản “Mọi thành quả công nghệ hiện nay đều bắt nguồn từ nền tảng nghiên cứu cơ bản tốt”, giúp cho các cơ quan quản lý, định hướng nghiên cứu cho các trường, viện nghiên cứu cũng như cách tiếp cận của Việt Nam trong lĩnh vực khoa học lượng tử. Hay như diễn đàn thượng định cấp cao P4G  vào tháng 6 với sự tham gia của lãnh đạo cấp cao chính phủ Vietnam, cũng như 8 quốc gia thành viên và các quỹ đầu tư toàn cầu  tập trung vào những giải pháp công nghệ, AI giúp giảm thiểu rác thải carbon, phát triển kinh tế xanh bền vững.

Hàng loạt các sự kiện thượng định cấp cao thể hiện sự cam kết của Việt Nam với những hành động nhất quán và quyết liệt không chỉ mang tính định hướng mà còn hiện thực hóa ý tưởng và chiến lược với sự tham gia đồng lòng không chỉ của các lãnh đạo cấp cao của Vietnam mà còn có sự hỗ trợ quốc tế, các lãnh đạo toàn cầu, các doanh nghiệp, những  định chế tài chính đầu tư, các nhà khoa học, viện nghiên cứu và sức trẻ với niềm đam mê nghiên cứu khoa học, nguồn nhân lực quý báu nhất để hiện thực giá trị kinh tế đổi mới sáng tạo cho Việt Nam mang tác động toàn cầu.

Việt Nam hiện tại mới chỉ đầu tư khoảng 0.% GDP vào nghiên cứu khoa học đổi mới sáng tạo, tuy nhiên với nghị quyết 57, VN dự tính tăng ngân sách đầu tư cho khoa học nghiên cứu và đổi mới sáng tạo lên >2% tương đương với những nước trong top đầu về đổi mới sáng tạo theo đánh giá của tổ chức WIPO như Singapore, Thụy Sĩ, Trung Quốc…Chiến lược đầu tư đổi mới sáng tạo của Việt Nam cũng mang những đặc điểm đặc thù khác biệt so với khu vực như tập trung vào thế mạnh nông nghiệp thông minh an ninh lương thực, công nghệ số AI, công nghiệp 4.0 và kết hợp chặt chẽ giữa các viện nghiên cứu, trường đại học với hệ sinh thái của các doanh nghiệp như các nước nước phát triển kinh tế ở mức cao. Nếu đi đúng hướng và hiệu quả bằng việc liên kết nghiên cứu khoa học toàn cầu và khả năng hấp thụ giá trị nghiên cứu vào thị trường 100 triệu dân cũng như khu vực, nghiên cứu khoa học đổi mới sáng tạo công nghệ số có thể đóng góp 30%GDP tăng trưởng của VN trong tương lai, cũng như đóng góp vào tăng trưởng kinh tế đổi mới sáng tạo toàn cầu.

Quản trị khoa học đổi mới sáng tạo

Mô hình quản lý đổi mới sáng tạo thường trải qua những gia đoạn như nghiên cứu cơ bản, phân tích mô hình kinh tế đổi mới, thử nghiệm cơ chế sandbox, đánh giá đo lường cải tiến tác động, áp dụng rộng rãi bao trùm. Đó là cả một quá trình đứt gẫy bứt phá và dịch chuyển quyền lực sang nơi tạo sự tăng trưởng. Phát kiến bứt phá đổi mới sáng tạo có thể tới từ những nguồn khác nhau:

1. Phát kiến bất ngờ khởi nguồn từ những nghiên cứu thất bại, sự vô tình trong thực hiện.
2. Sai khác so với quy chuẩn, cách làm cũ giúp tạo ra những phương thức mới đạt hiệu quả vượt trội, các nghiên cứu mới dựa trên cách làm cũ nhưng có những yếu tố mới khác biệt
3. Nhu cầu trong quy trình, cách thức thực hiện, các công cụ và phương thức thực hiện mới giúp chuyển đổi cách thức vận hành
4. Thay đổi trong ngành và thị trường: đây là yếu tố mà trong nghiên cứu chiến lược phát triển thường áp dụng  để đo lường yếu tố cạnh tranh để hiểu được xu thế và sự tái cấu trúc ảnh hưởng tới đổi mới sáng tạo
5. Thay đổi về nhân khẩu, lực lượng lao động: AI như một nhân lực lao động mới của loài người, giúp tạo ra những giá trị kinh tế vật chất mới cho xã hội và tương lai là kinh tế vũ trụ
6. Thay đổi về nhận thức: dựa trên nhu cầu, tình hình xã hội, sự đứt gẫy tổn thương tác động bởi yếu tố cá nhân, gia đình xã hội. Khi nhu cầu, môi trường sống và thông tin tiếp nhận thay đổi thói quen và nhận thức của con người, lúc đó chính chúng ta lại phả tái cấu trúc và tạo ra những phát kiến mới để tạo ra sự bứt phá mới
7. Kiến thức mới, học thuật mới: được hình thành bởi nhân loại, các nhà hoạch định chiến lược, các nhà khoa học giúp định nghĩa những mô hình, phương thức và những định nghĩa mới dựa trên những nghiên cứu chuyên sâu, thử nghiệm, đánh giá rủi do. Và quan trọng nhất kiến thức là sự hiểu rõ về bản chất của nghiên cứu khoa học, sự việc để có thể biến khoa học ứng dụng vào hoạt động kinh tế đổi mới sáng tạo.

Trong buổi tham luận với giáo sư đầu ngành về lượng tử hạt nhân, năng bền vững trong công cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, máy tính lượng tử và AI, giáo sư Dong-Wook Jerng, người đứng đầu hiệp hội khoa học nhạt nhân lượng tử của Hàn Quốc cùng các chuyên gia đầu ngành về đổi mới sáng tạo. Tôi dã được nghe hành trình dấn thân của những quốc gia như Hàn, Mỹ, liên minh châu Âu EU trong việc áp dụng đổi mới sáng tạo và năng lượng, tài nguyên bền vững cho đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế. Nguyên tắc chung để tiếp cận mô hình công nghệ mới đó “Nghiên Cứu Cơ Bản”, với xuất phát điểm hiện có của mình, thực sự nhu cầu của mình ra sao, thế giới đang làm thế nào, có những giải pháp nào ưu nhược điểm, tiêu chuẩn chung trong ngành khoa học/kinh tế. Ngoài ra còn những yếu tố khác liên quan tới vị trí địa lý, khí hậu, dân cư, chính trị, mô hình hoạt động kinh tế, điều hành bền vững, hệ sinh thái phụ trợ nội địa, cam kết lâu dài với thể chế hỗ trợ bền vững, đầu tư tài chính lâu dài vào cơ sở hạ tầng năng lượng và quản trị rủi do. Ví như về năng lượng hạt nhân, AI là một giải pháp không thể thay thế cho phát triển kinh tế đổi mới sáng tạo đáp ứng yêu cầu Net-Zero, Carbon Emission 2050, đó là chiến lược dài hạn nhưng sẽ không thành hiện thực nếu không bắt đầu từ bây giờ. Đó cũng là câu chuyện về sự dấn thân và cam kết mà lịch sử đã chứng minh VN và HQ đều tiếp cận về khoa học hạt nhân, nhưng VN chỉ đi theo hướng nghiên cứu còn HQ đã có sự dấn thân phát coi hạt nhân lượng tử là công nghệ lõi, phát triển cả một hệ sinh thái bền vững về hạ tầng mạng lưới điện nhạt nhân, thể chế đầu tư , quản trị và cam kết bền vững theo chuẩn quốc tế, phát triển module hạt nhân lượng tử nhỏ SMR. Ngoài câu chuyện công nghệ thì câu chuyện tìm đối tác đồng hành lâu dài là cực kỳ quan trọng để không bị đứt gẫy cam kết cũng như năng lực triển khai.

Văn hóa đổi mới sáng tạo

Xây dựng đội ngũ chuyên gia đầu ngành, những người lãnh đạo dấn thân là cực kỳ quan trọng. Theo tư vấn của các giáo sư quốc tế về khoa học đổi mới sáng tạo, quy tắc lựa chọn nhân tài là những người có đào tạo bài bản về khoa học cơ bản, vì đó là giá trị cốt lõi cho đào tạo nâng cao và khoa học ứng dụng. Đây là một quá trình của sự cam kết lâu dài, dấn thân cho những dự án lớn. Đổi mới sáng tạo thực sự không phải là sự sao chép góp nhặt, cạnh tranh không lành mạnh, mà là thực sự tìm ra được phát kiến mới, tạo ra giá trị mới dựa trên giá trị cốt lõi đó là kiến thức, trải nghiệm khoa học. Ngoài ra để tránh việc nghiên cứu chỉ là nghiên cứu lý thuyết trên giấy, việc phát triển hệ sinh thái thể chế cho đổi mới sáng tạo ứng dụng có thể khởi nghiệp là cực kỳ quan trọng, cần liên kết chặt chẽ vốn đầu tư, yêu cầu bài toán lớn từ chính phủ/ doanh nghiệp cho các nhà nghiên cứu/ sinh viên xuất chúng tại các trường đại học.  Triết lý của sự cộng sinh, tái đầu tư, linh hoạt và cam kết biết ơn chính là những yếu tố cần thiết cho văn hóa đổi mới sáng tạo khởi nghiệp. Doanh nghiệp lớn mạnh đi trước tái đầu tư, hỗ trợ các doanh nghiệp đi sau để tiếp cận tài nguyên cần thiết, lớn mạnh và đóng góp ứng dụng cho xã hội. Nhưng trên thực tế, môi trường khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của VN vẫn khắc nghiệt khiến các doanh nghiệp phá sản, các ý tưởng đẹp đẽ bị vùi dập vì những cạnh tranh khốc liệt trên thương trường. Vậy nên tư duy đổi mới sáng tạo của chính các lãnh đạo, ông chủ doanh nghiệp lớn thay vì diệt các ý tưởng từ trong trứng nước, coi các startup là đối thủ cạnh tranh thì hãy coi họ là mầm ươm cho thế hệ doanh nghiệp tiếp theo, giúp ngày càng mở rộng hệ sinh thái, thị trường như một đối tác tin cậy.  Câu chuyện về văn hóa, đó chính là bắt đầu từ tư duy đúng về giá trị cốt lõi của đổi mới sáng tạo, của sự cộng sinh,nguồn vốn, cơ chế hỗ trợ quản trị từ chính phủ, các doanh nghiệp, vườn ươm phòng Labs của các trường đại học chứ không chỉ là những câu chuyện nghìn lẻ một đêm về khởi nghiệp để ru ngủ cả xã hội.

Danny Ngo – Nghiên cứu sinh tiến sĩ kinh tế số Geneva Switzerland