Thế giới đang đứng trước một thời kỳ thay đổi trật tự thế giới mới và sự bùng nổ trong cuộc cách mạng đổi mới sáng tạo. Đó là sự đứt gẫy có chiến lược và không thể tránh khỏi của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tập trung vào AI, Robot tự hành, Chips bán dẫn, khoa học hàng không vũ trụ…Và chúng ta đang thấy nền kinh tế số đổi mới sáng tạo đóng góp 6.8 nghìn tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến đóng góp 20-25% tăng trưởng GDP toàn cầu tới năm 2030. Giải Nobel kinh tế học năm nay 2025 vinh danh 3 nhà khoa học là: Joel Mokyr, Philippe Aghion, and Peter Howitt cho nghiên cứu về cách xã hội phát minh cải tiến công nghệ để phát triển bền vững và phồn vinh. Nghiên cứu tập trung vào cách mà đổi mới sáng tạo khoa học, tinh thần doanh nhân và sự phá hủy có lựa chọn là nguồn nhiên liệu cho phát triển kinh tế bền vững. Và đối với những chuyên gia làm trong mảng đổi mới sáng tạo công nghệ như tôi, giải Nobel năm nay không thể nào hợp lý và mang ý nghĩa cổ vũ khẳng định tốt hơn.
Các giáo sư Joel Mokyr – Philippe Aghion – Peter Howitt
Tổng quan về 2 công trình nghiên cứu
Nghiên cứu của 3 nhà khoa học đã giúp bổ xung cách mà xã hội tạo ra tiến bộ công nghệ với sự thịnh vượng lâu dài, giúp các nhà hoạnh định chiến lược và các nhà lãnh đạo toàn cầu hiểu thêm về mô hình kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo. Nếu trên toàn cầu đang có xu hướng chủ nghĩa bảo hộ, kiểm soát quan liêu nhằm đảm bảo tính nhất quán đôi khi có phần cứng nhắc để tăng tính tuân thủ. Thì giải Nobel kinh tế năm nay lại cho một góc nhìn cởi mở, khuyên khích thử nghiệm và chấp nhận sự gián đoạn. Đây chính là thời điểm tái cơ cấu, tái đầu tư, chấp nhận đứt gẫy về sự tăng trưởng. Đây cũng là sự gợi mở tham chiếu sâu sắc cho các nhà học giả chính sách toàn cầu khi nền kinh tế đang ì ạch trong việc tăng trưởng năng suất và chủ nghĩa đân túy gia tăng.
2 công trình nghiên cứu của 3 nhà khoa học được lựa chọn vinh danh và cùng chia sẻ giải Nobel năm nay. Joel Mokyr đã xác định “các điều kiện tiên quyết để tăng trưởng bền vững thông qua tiến bộ công nghệ qua lịch sử phát triển kinh tế” và cho Philippe Aghion- Peter Howitt với “ lý thuyết về tăng trưởng bền vững thông qua sự phá hủy mang tính sáng tạo được mô hình hóa toán học”.
Nghiên cứu của Mokyr thông qua lịch sử phát triển khoa học kỹ thuật đã lập luận rằng tăng trưởng kinh tế bền vững sẽ đến khi xã hội tạo ra các thể chế và nuôi dưỡng nền văn hóa coi trọng sự phát triển và phổ biến các ý tưởng sản xuất đặc biệt là Anh, Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp. Trong khi đó, mô hình hóa toán học mô hình kinh tế định lượng và định tính của Aghion và Howitt chứng minh hóa quá trình năng động phát triển kinh tế tư bản như một quả cầu tuyết tập trung công nghệ, sản phẩm và các mô hình kinh doanh mới để thay thế những sản phẩm đã lỗi thời. Tổng quan lại thì công trình nghiên cứu xuyên suốt quá trình phát triển xã hội lâu dài của 3 nhà kinh tế học đã đúc rút ra bức tranh tổng quan được toán học hóa: “sự thịnh vượng bền vững đòi hỏi cả một nền tảng thể chế cho phép khám phá và một quy trình thị trường năng động liên tục thay đổi cái cũ để ủng hộ cái mới”, hay nói cách khác “Quá trình này hoạt động khi xã hội cởi mở với những sự gián đoạn kinh tế”.
Có lẽ chúng ta luôn có câu hỏi “Tại sao một số người lại giầu, một số người khác vẫn khốn khó?” Suy rộng ra là gia đình, doanh nghiệp và quốc gia. Hầu hết các nhà học giả kinh tế sẽ luôn đặt câu hỏi như vậy, và thật khó để loại bỏ sự ám ảnh này khỏi đầu. Với các nhà chiến lược hoạch định chính sách kinh tế quốc gia với các kịch bản khác nhau sẽ luôn đi tìm câu trả lời cho câu hỏi dai dẳng nhất trong kinh tế học “Tại sao một số quốc gia lại thịnh vượng, trong khi các quốc gia khác vẫn nghèo đói” và có những “kịch bản nào cho mô hình mô phỏng chiến lược phát triển kinh tế sắp tới”
Nếu nhìn lại lịch sử tăng trưởng của kinh tế xã hội, chúng ta thấy thu nhập trung bình của con người đi ngang trong nhiều thế kỷ rồi đột nhiên tăng vọt trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 3, và được gọi là hiện tượng “khúc côn cầu trong tăng trưởng” Hockey Stick Growth được sử dụng phổ biến trong kinh tế học, khởi nghiệp và đầu tư mạo hiểm. Trong cuốn “Good to Great” của Jim Collins cũng đề cập nghiên cứu trên các công ty trong top 500 Fortunes có sự phát triển bền vững 3X trên 15 năm trở lên và tận dụng được bánh đà tăng trưởng Flywheel trong cuộc cách mạng nền tảng công nghiệp và quản trị, nghiên cứu và hiệu suất tối ưu. Nếu như Flywheel được coi là nguyên nhân, thì Hockey Stick được coi là kết quả. Vì vậy ta có thể thấy “Một doanh nghiệp muốn tăng trưởng đột biến bền vững không thể chỉ dựa vào -khúc cong- mà còn phải xây dựng bánh đà nội lực từ rất sớm như văn hóa, con người, sản phẩm và quy trình”
Xã hội loài người đã phát triển từ rất lâu, cả về công nghệ lẫn bùng nổ đân số trước cách mạng công nghiệp, tuy nhiên các tham số thành tố này lại chưa được kết hợp nhuần nhuyễn để tăng trưởng bền vững về mức sống? Why? Và trong đó Mokyr cũng như nhiều học giả kinh tế khác đã chỉ ra, còn một sự liên hệ khác nữa liên quan tới thể chế, văn hóa quốc gia…gắn liền mật thiết với cách xã hội hành xử với tri thức và đổi mới. Công trình của Mokyr, Aghion và Howitt trực tiếp giải đáp bí ẩn này. Mỗi người, từ những góc nhìn khác nhau, đều đưa ra câu trả lời cho câu hỏi tăng trưởng đến từ đâu và tại sao nó lại tồn tại? Việc, viện hàn lâm khoa học Thụy Điển vinh danh 3 nhà khoa học là việc tái khẳng định mạnh mẽ về kinh tế học dựa trên lý thuyết, thể chế và các quy trình tái cấu trúc dài hạn, trái với phương pháp tiếp cận dựa trên thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, ngắn hạn đã thống trị những năm gần đây.
Giáo sư Mokyr đã tập trung nghiên cứu lịch sử kinh tế và cho thấy rằng nếu con người chỉ có sáng tạo ra phát minh thôi, mà không có môi trường thể chế, cách vun đắp và duy trì những nghiên cứu phát minh đó phát triển lớn mạnh, mang lại giá trị bền vững cho cộng đồng thì sự tăng trưởng sẽ không bền vững. Một xã hội với văn hóa coi trọng và bảo vệ bản quyền kiến thức phát sinh sáng tạo, cũng như cơ sở hạ tầng hỗ trợ để áp dụng và triển khai thành công. Điều này cũng giống như khi bạn gieo hạt trồng cây, cần môi trường đủ ánh sáng, nước sạch và dinh dưỡng không sâu bệnh để cây non phát triển, khi đã đạt đủ điều kiện sinh trưởng thì mới trồng đại trà tự nhiên thì khả năng phát triển và cho thu hoạch năng suất cao hơn, và đủ khả năng chống chọi lại những đối tượng xâm lấn ngoại lai.
Quy trình bánh đà tích lũy cho mô hình kinh tế tăng trưởng của Mokyr tập trung vào: Tích lũy kiến thức, khả năng biến ý tưởng thành sản phẩm hữu hình và cở mở về văn hóa để đón nhận thay đổi, thích nghi. Nếu một xã hội mà coi đổi mới không phải là cơ hội, mà như một mối đe dọa, thì sẽ dẫn tới việc xung đột ý tưởng quyền lợi, khủng hoảng nguồn vốn tài trợ cho thử nghiệm, sở hữu trí tuệ sẽ không được bảo vệ. Trong một xã hội với văn hóa và môi trường như vậy sẽ không một thiên tài kỹ thuật và công nghệ nào có thể tạo ra công nghiệp hóa hay số hóa AI. Và “Lan tỏa tri thức” chính là mấu chốt cho sự phát triển.
Công trình nghiên cứu “Mô hình tăng trưởng thông qua phá hủy có tính sáng tạo” của Aghion và Howitt thông việc viên cứu mô hình hóa toán học về sự tăng trưởng của các nước tư bản trong thời kỳ cách mạng công nghiệp. Các công ty đầu tư vào R&D nhằm tạo ra những phát minh mới giúp tăng năng suất lao động, tạo ra mô hình kinh doanh mới. Công nghệ mới phát minh được bảo hộ nhằm đảm bảo những công ty sở hữu dẫn đầu thị trường, nhưng việc đó cũng đồng nghĩa với công nghệ hiện có sẽ trở nên lỗi thời. Vì vậy các công ty khác đứng giữa lựa chọn, sút lui suy giảm hay tự tái cấu trúc và đổi mới. Quá trình phát triển dựa trên tái cấu trúc nguồn lực tập trung cho những công nghệ, mô hình kinh doanh mới với hiệu quả vượt trội, và 2 giáo sư nhấn mạnh đây không phải là sự phá hủy tự thân. Điều này lý giải cho sự hỗn loạn kinh tế vĩ mô trong cuộc cách mạng công nghiệp, ngay cả khi nền kinh tế vĩ mô bề ngoài dường như vẫn tăng trưởng đều đặn.. Quan trọng nhất trong công trình nghiên cứu đó là sự cân bằng lợi ích xã hội của đổi mới sáng tạo với chi phí tự thân của nó. Mô hình cũng cảnh báo các nhà hoạch định chính sách về chính sách trao quyền bảo vệ các doanh nghiệp khỏi sự cạnh tranh hay áp lực chọn người chiến thắng. Vấn đề đặt ra là chúng ta hiểu rõ về bản chất của sự cạnh tranh lành mạnh, bản chất của sự tăng trưởng. Quá trình phá hủy mang tính sáng tạo phụ thuộc vào sự cởi mở và quyền tự do cho những người mới tham gia thách thức những người cũ. Văn hóa của Startup Nation cũng cần khuyến khích tinh thần kinh doanh và cho phép thất bại, cung cấp mạng lưới an toàn cho phép chấp nhận rủi do có kiểm soát, các công ty vấp ngã có thể đứng dậy và coi đó là một phần của quá trình học tập, tái sinh mới.
Văn hóa tạo ra tăng trưởng kinh tế khi xây dựng một cơ chế môi trường lành mạnh trong đổi mới sáng tạo. Aghion và các nhà kinh tế học cũng đã chia sẻ những lo ngại về trí tuệ nhân tạo AI có thể đẩy nhanh tính hủy diệt mang tính sáng tạo nhưng khẳng định tiềm năng tăng trưởng là rất lớn nếu xã hội duy trì “chính sách cạnh tranh tốt”. Dựa theo phát triển của lịch sử kinh tế qua thời kỳ cách mạng công nghiệp, chúng ta có thể thấy những cuộc cách mạng công nghệ như động cơ hơi nước, điện, công nghệ thông tin gây những lo ngại về thất nghiệp hàng loạt. Điều đó đúng trong quá trìnhh đứt gẫy chuyển đổi, tuy nhiên cuối cùng việc tăng năng suất lao động, giá trị gia tăng cuối cùng tạo ra những việc làm mới tốt hơn. Điều này sẽ đúng với cả AI, khi các thể chế vẫn linh hoạt và cởi mở.
Văn hóa đổi mới sáng tạo AI, công nghệ mới nổi
Các nhà lãnh đạo đổi mới và quản lý điều hành xuất sắc cần xây dựng một văn hóa cởi mở, đầu tư vào kiến thức, chuyển giao và chấp nhận thay đổi không phải là tùy chọn, mà là điều kiện tiên quyết để cạnh tranh lâu dài. Tăng trưởng không tự nhiên mà có, nó là chiến lược có chủ đích, cân bằng giữa khám phá và thực thi, sáng tạo và kỷ luật. Điều đặt ra với các lãnh đạo chuyển đổi số , công nghệ mới nổi là không chỉ đơn giản phát triển những ý tưởng mới, mà là cách xây dựng cấu trúc thể chế cho phép liên tục cải tiến, thay thế cái cái cũ để phát triển bền vững lâu dài.
Văn hóa thử nghiệm Sandbox, cơ chế đánh giá tính hiệu quả luôn cần được đầu tư cải tiến trong môi trường quản trị đổi mới sáng tạo. Áp dụng tư duy khoa học, để lưu trữ ghi chép dữ liệu thực tế, xác định tình trạng thực tế, nguyên nhân rồi thiết kế giải pháp tối ưu, loại trừ dủi do có kiểm soát. Thành lập cơ chế bảo vệ giá trị cốt lõi, quyền con người, để môi trường thử nghiệm không bị lợi dụng.
“Cần một thị trường đủ lớn để phát triển” từ đó đổi mới sáng tạo thực sự mang lại được giá trị thặng dư to lớn cho xã hội kinh tế. Những thất thoát và lãng phí trong quá trình nghiên cứu, hoặc bị đánh cắp bản quyền, thât thoát đầu tư. Mỗi phát minh công nghệ mới cần có mô hình kinh doanh phù hợp để tham gia thị trường thành công. Vòng đời sản phẩm trên thị trường cũng cần được theo dõi và đánh giá một cách phù hợp.
Vai trò của nghiên cứu các mô hình kinh tế học đặc biệt quan trọng trong quản trị toàn cầu và quá trình tiến hóa phát triển thị vượng của văn minh loài người. Đã có rất nhiều những công trình nghiên cứu đoạt giải Nobel kinh tế và có tới 10 nhà khoa học kinh tế Mỹ/11 lần trao giải. Trong đó không thể không nhắc đến những nghiên cứu về mô hình: Kinh tế học hành vi 2017, Vai trò của ngân hàng và khủng hoảng tài chính 2020, Đóng góp của Phụ Nữ vào thị trường lao động 2023, Kinh tế học khí hậu tăng trưởng nội sinh 2018.. Và những công trình nghiên cứu này giúp khoa học hóa quản trị tài nguyên kinh tế một cách bài bản nhất và không thể thiếu trong thời kỳ cách mạng chuyển đổi số.
Danny Ngô – Nghiên cứu tiến sĩ kinh tế số Geneva, Switzerland, CEO InGO